‘Natuurlijk wilde deze vrouw nu geen kind’

‘Waarom is deze mevrouw zwanger geraakt?’ Deze ‘ogenschijnlijk onnozele’ vraag van verpleegkundig specialist Connie Rijlaarsdam leidde vijf jaar later tot de landelijke invoering van het programma ‘Nu niet zwanger’. “Ik was ervan overtuigd dat deze aanpak zou werken.”

“Als een kind in de Efteling.” Zo voelde Connie Rijlaarsdam zich toen ze in 2017 werd uitgeroepen tot de meest invloedrijke persoon in de publieke gezondheid. Voor een idee dat ze zelf “echt geen hogere wiskunde” noemt. Namelijk: hulpverleners zouden mensen in de vruchtbare leeftijd die kampen met complexe problemen moeten vragen naar hun kinderwens. Is die wens niet actueel? “Dan zorg je voor voorbehoedsmiddelen,” aldus Rijlaarsdam.

Het idee is uit de klei geboren, vertelt ze vol vuur. In 2014 zit ze als verpleegkundig specialist van GGD Hart van Brabant om de tafel met zes andere hulpverleners van verschillende instellingen als ze een déjà vu krijgt. “We bespraken in dit zogeheten ‘complexe casuïstiek overleg’ een dak- en thuisloze mevrouw van in de twintig. Verslaafd aan heroïne en alcohol, en zwanger van haar tweede kindje.” Rijlaarsdam wist wie het was. “De eerste keer dat ze zwanger was, had ik bij eenzelfde overleg gezeten.”

Die eerste baby is meteen na de geboorte uit huis geplaatst, vertelt ze. “Een traumatische ervaring voor moeder en kind. We wisten allemaal dat dit met dit kindje ook zou gebeuren.” Aan tafel buitelde iedereen over elkaar heen. ‘Hoe kan dat nou dat ze zwanger is?’ ‘Wat dom’, ‘Wat erg’.  “Ik dacht: wie doet hier eigenlijk dom? Waarom is deze mevrouw zwanger geraakt?”

Rijlaarsdam stelde de – “ogenschijnlijk onnozele” – vraag hardop. ‘Dat zullen we je wel eens uitleggen,’ kreeg ze als reactie. Maar het was een bloedserieuze vraag, zegt ze. “We weten dat deze mevrouw al één ongeplande, ongewenste zwangerschap heeft gehad, en nu gaan we in de herhaling. Wie doet er dan dom?”

Als jij zo veel problemen hebt, in dit geval niet eens een huis, dan staat een zwangerschap voorkomen niet bovenaan je lijstje, weet ze. “De pil is het meest voorgeschreven anticonceptiemiddel, maar die pil trouw innemen is voor dé mens al lastig, laat staan voor mensen die geen regelmatig leven hebben.”

Ze zoekt de zwangere vrouw op en vraagt of ze zelf graag een kind wilde. “Ik trof een beschadigde vrouw, die heel boos was. Boos op de hulpverlening, boos op zichzelf. Natuurlijk wilde zij geen kind, liet ze mij in duidelijke taal weten. Hoe ik zo’n belachelijke vraag kon stellen.” 

Dit artikel lees je gratis. Je kunt onderaan het artikel een kleine bijdrage doen, zodat ik dit soort artikelen kan blijven schrijven.

“Een eye opener”, noemt ze deze ervaring die nu – vijf jaar later – tot de landelijke implementatie van het programma ‘Nu niet zwanger’ heeft geleid. Ze peilt bij collega’s uit de hele keten of ze het met haar eens zijn. “Ik ging langs bij de maatschappelijke opvang, de verslavingszorg, huisartsen, gynaecologen. Ik heb gezegd: dit is wat mij is opgevallen, en dit is wat deze mevrouw mij heeft geantwoord. Denken jullie dat er iets verandert als wij mensen op tijd gaan vragen naar hun kinderwens? En ze zo nodig helpen om die uit te stellen?”

Iedereen reageert enthousiast op haar idee, en ze mag van haar manager en de gemeente Tilburg een pilot draaien. Ze krijgt de uren, maar er is geen geld om de benodigde voorbehoedsmiddelen aan te bieden. Onhandig, vindt ze. “Je kunt mensen niet naar hun kinderwens vragen en dan niets met het antwoord doen.”

Niet voor één gat te vangen, zet ze het prijzengeld in dat ze eerder samen met een huisarts won voor het opzetten van sociaal-medische zorg in Tilburg. “Dat geld was vrij te besteden. We zijn er nog steeds zó dik tevreden mee dat we het hiervoor hebben ingezet.”

In de periode die volgt bezoekt ze dertig vrouwen. “Dat leek me wel een overzichtelijk aantal.” De vrouwen worden bij haar aangemeld door bijvoorbeeld huisartsen, gynaecologen of een vrouwenopvanghuis. Ze bezoekt hen thuis en trekt voor elk bezoek een uur uit. “Als je mensen in hun eigen omgeving ziet, in alle rust, krijg je andere informatie. Je ziet zelf ook veel meer.”

Overal wordt ze met open armen ontvangen. “Het is natuurlijk altijd eerst even wennen, een vreemde mevrouw die het met jou eens even over je kinderwens gaat hebben. Maar dat is natuurlijk niet de eerste vraag die je stelt zodra je binnen bent. Het gaat erom dat je over en weer contact maakt.”

Het gesprek dat ze vervolgens voert, draait om één ding: hoe kan deze mevrouw de regie over haar eigen kinderwens krijgen? We pakken die kinderwens niet af, zegt ze. “Als die er is, mag die er zijn. Alleen blijkt uit zo’n gesprek vaak dat die wens er wel is, maar dat het nu niet het moment is.” 

Van de 30 vrouwen besluiten er 26 vrijwillig om anticonceptie te gaan gebruiken. Alle betrokkenen zijn verbaasd, inclusief zij zelf. “Ik was er wel van overtuigd dat deze aanpak zou werken, maar dit was wel een héél groot succes. Vooral ook omdat 22 vrouwen voor langdurige anticonceptie kozen, van wie 3 voor een sterilisatie, omdat ze helemaal geen kinderwens hadden.”

Ze doet vervolgens een kwalitatief onderzoek naar het succes achter haar aanpak. “Intussen ging ik door.” Als Hugo de Jonge, toen nog wethouder in Rotterdam, en voorvechter van een goede geboortezorg, in 2016 lucht krijgt van het succes in Tilburg, haalt hij Rijlaarsdam naar zijn stad. Het succes herhaalt zich en ze wordt in 2017 uitgeroepen tot meest invloedrijke persoon in de publieke gezondheid.

“Iemand zei: ‘je staat nu in de schijnwerpers, verzilver ‘m nu ook’.” Ze nodigt daarop de directeur-generaal Volksgezondheid van het ministerie van VWS uit om mee te gaan op een van haar huisbezoeken. “Dat maakte indruk.” Ook regelt ze een meeting tussen de directeur-generaal, wethouder De Jonge, de directeur van GGD Rotterdam en de directeur van GGD Tilburg. Dat was een mooi feestje, lacht ze trots. “Dat had ik toch maar even voor elkaar.” Dat De Jonge later minister zou worden, kon ze toen nog niet bevroeden. “Dat balletje rolde wel de goede kant op.”

In datzelfde jaar wint ze de Petra Meerburg prijs voor haar project. Ze krijgt 2.500 euro, die ze zelf mag houden, maar meteen in haar befaamde ‘potje’ stopt. “Inmiddels is het een bekend potje, de bodem is alweer in zicht.” Zo bestelde ze zelf een keer een taxi voor een vrouw die anders te laat zou komen voor haar afspraak in het ziekenhuis om een spiraaltje te laten plaatsen. “Als je zoiets vergoed wilt krijgen vanuit de middelen die er zijn, da’s nogal eh… ingewikkeld,” lacht ze.

Ze doet inmiddels zelf geen huisbezoeken meer, maar is sinds 2018 programmamanager van ‘Nu niet zwanger’. Ze mist de werkvloer wel eens, maar heeft het ervoor over. “Het idee dat anderen door zouden gaan met mijn gedachtengoed, dat was een no go area voor me.” De inhoud moet heel goed bewaakt worden, vindt ze. “En als er niet de juiste mensen op worden gezet, krijg je een heel andere uitkomst.”

Er is niks moeilijks aan dit hele programma, benadrukt ze. “We leren hulpverleners dat het vragen naar iemands kinderwens een normaal onderdeel van hun werk moet zijn. Ze hoeven echt niet bij iedereen op huisbezoek, soms kan het binnen tien minuten geregeld zijn.”

Seksualiteit hoort bij het leven, daar hoef je helemaal niet moeilijk over te doen, vindt ze. Toch vinden hulpverleners het vaak lastig om zo’n gesprek te voeren. “Of ze voelen zich niet verantwoordelijk, wijzen naar elkaar, hebben zelf niet genoeg kennis of weten niet hoe ze het moeten bekostigen.” Aan al die factoren besteedt het programma aandacht in de training van hulpverleners.  

In de zorg zijn we doorgeschoten naar die eigen verantwoordelijkheid, vindt ze. “Maar voor mensen met complexe problematiek is het verrekte lastig om hun leven weer op de rit te krijgen. Dan ligt het toch voor de hand dat je een zwangerschap, die hun leven juist kan ontwrichten, probeert uit te stellen?” Ze krijgt nog steeds appjes van mensen die ze in de beginperiode heeft begeleid. “Dat zegt ook iets hè. Ik ben een stukje met ze meegelopen, en dat waarderen ze.”

Iedereen had dit kunnen bedenken, beweert ze. “Maar weet je wat knap is? Ik was zó overtuigd dat het anders moest, ik ben gewoon altijd stug doorgegaan. Want ik heb natuurlijk ook tegenslag gehad, of mensen die zeiden: het is weer een Connie-idee.”

Ideeën zoals dit heeft ze namelijk wel vaker. “Ik ben heel pragmatisch. Als ik een probleem zie, dan analyseer ik dat: wat gaat hier niet goed? En dan doe ik een voorstel om het anders te doen.” Een nieuw Connie-idee heeft ze nog niet. “Tot 2021 ben ik onder de pannen. En daarna: het gebeurt hè. Ik ben er niet actief naar op zoek.”

Waardeer dit artikel!

Dit artikel las je gratis. Vond je het artikel de moeite waard? Dan kun je jouw waardering laten zien door een kleine bijdrage te doen. Een grotere bijdrage mag natuurlijk ook. Als veel lezers dit doen, kan ik artikelen blijven schrijven over ingrijpende gebeurtenissen of moeilijk besluiten rondom kinderwens en zwangerschap. Dank je wel!

Je kunt je ook aanmelden als je een mail wilt ontvangen als ik een nieuw artikel publiceer.

Mijn gekozen waardering € -

Nu Niet Zwanger

Het programma Nu Niet Zwanger ondersteunt kwetsbare (potentiële) ouders om de regie te nemen over hun kinderwens. Daarvoor is het noodzakelijk om als hulpverlener een eerlijk gesprek aan te gaan over kinderwens, seksualiteit en anticonceptie.

Nu Niet Zwanger is onderdeel van het programma Kansrijke Start van het ministerie van VWS en is ondergebracht bij GGD GHOR Nederland. Het loopt in negen regio’s. In de zomer van 2019 volgen weer nieuwe regio’s, in totaal zullen dit in 2019 vijftien programma’s zijn. Inzet is om per 1 januari 2022 Nu Niet Zwanger een structureel, landelijk uitgevoerd programma te laten zijn.